Tết - Năm mới - Xuân là điểm khởi phát quan trọng của năm. Do đó, vào thời điểm này, người ta cầu mong và hy vọng cho cuộc sống trong năm tới tốt đẹp, khỏe mạnh, an bình, no ấm, hạnh phúc hơn. Cái mình cầu mong đó cũng chính là điều mong cầu của mọi người. Bởi vậy, người ta chúc nhau những điều tốt đẹp để cùng nhau xác tín rằng năm tới vạn sự như ý, được những việc cát tường... Tập tục này trước hết thể hiện qua lời nói: Chúc năm mới an khang thịnh vượng, vạn sự như ý, phát tài phát lộc... Ấy thế, ngoài ngôn từ còn có những hình thức biểu đạt như câu đối, thiệp và những biểu hiện khác: Mượn giấy để viết chữ, mượn hình vẽ thành tranh khánh chúc, vẽ trên bao lì xì và gửi gắm lời cầu mong, chúc tụng trên các đồ trang trí ngày Tết.
Ngoài ra, người ta còn tự chúc mình. Xưa nay, cứ gần đến Tết là khắp các chợ đều bày bán những đồ mỹ nghệ, từ thần tài đến Phước - Lộc - Thọ, Xuất nhập bình an, Hợp gia bình an, Niên niên hữu dư... Tết đến, nhiều gia đình mua mấy món đồ mỹ nghệ này về trang trí ở bàn thờ tổ tiên, khán thờ thần bản gia, treo ở cửa, ở phòng khách... nhằm tạo nên sắc Xuân hồng thắm.
Vào dịp Tết, các đồ vật, sinh vật dưới đây có ý nghĩa biểu trưng cho điều tốt lành, tài lộc và thăng tiến được sử dụng khá nhiều trên thiệp chúc Xuân, bao lì xì, giấy gói quà Tết, lịch...
Ảnh: Duy Anh
1. Trẻ con (con cháu đông), vàng thoi, san hô, sừng tê giác, ngọc châu đựng trong bồn (tụ bảo tồn: tài lộc). Tiền điếu (giàu có), hai đồng tiền điếu chồng lên nhau (song tiền, song toàn, song tuyền biểu trưng phúc lộc song toàn). Dơi (phúc), nai (lộc), đào tiên (thọ), pháo (phát, thịnh vượng), bướm (hồ điệp: thọ), tùng (thọ), hạc (thọ), sen và cái hộp (hòa hợp), trái thị - gậy như ý/hình nấm linh chi (bách sự đại cát, sự sự như ý)...
2. Năm mới chúc nhau trường thọ, theo truyền thống, người ta coi việc sống lâu (trường thọ) là thiên tước (tước vị của trời ban cho), khác với chức vị do con người, vua chúa phong tặng. Ngày xưa, con người sống đến 70 tuổi là hiếm (Nhân sinh thất thập cổ lai hy) nên việc chúc thọ cũng hướng đến mức thượng thọ, thiên thọ này để bày tỏ lòng tôn kính cao nhất của mình với đối tượng được chúc tụng. Nói chung, chúc thọ là một tập tục lâu đời, biểu thị hai mặt của một mong muốn vô vọng: xóa bỏ dấu vết tàn phá của thời gian và đưa vào thế giới chúng ta chút vĩnh cửu. Đây là kỳ vọng để vui sống, mặc dù đó là kỳ vọng bất thành.
3. Bên cạnh chúc trường thọ, chúc phúc được nhiều người quan tâm. Vì thế, chữ Phúc cũng gặp ở khắp mọi nơi: trên quả dưa hấu, trên ổ bánh, hộp mứt, trên đủ các loại bao gói quà... và trước cửa nhà người ta cũng dán chữ Phúc. Lại có tục dán hoặc treo chữ Phúc ngược gọi là đảo phúc, cốt mong cho điều phúc thay đổi không giống như những gì của năm cũ.
4. Xưa kia, tập tục người lớn cho tiền trẻ con vào dịp đầu năm gọi là mừng tuổi, cốt gửi gắm lời cầu mong trẻ hay ăn chóng lớn, học hành giỏi giang, khỏe mạnh... Đây là hình thức biếu tặng nhân dịp đứa bé được thêm một tuổi - bước trưởng thành về thể chất và nhân cách - một sự kiện trọng đại hằng năm của trẻ. Xưa tập tục xứ ta không tổ chức sinh nhật như bây giờ mà tính tuổi tròn theo năm tháng của trời đất. Việc biếu tiền này hàm chứa ý nghĩa là món quà thưởng về sự chăm ngoan trong năm cũ và khuyến khích việc chăm ngoan hơn nữa trong năm tới - đã lớn hơn một tuổi. Đồng thời, xét về mặt thực tế, đây là cách chi tiền cho con cháu để chúng có điều kiện vui chơi trong lễ Tết. Món quà hàm chứa ý nghĩa khen thưởng đậm tính chất khuyến thiện và giàu ý nghĩa giáo dục.
5. Tranh gà, âm Hán là “kê”, đồng âm với “cát/kiết”, tức điềm lành. Gà gáy - mặt trời mọc. Gà biểu trưng cho dương khí, cho sự xán lạn, hanh thông. Tranh gà đàn lại chúc cho sự phát đạt, sinh sôi, nảy nở.
6. Tranh lợn lại biểu thị rõ hơn cho sự mong cầu thịnh vượng, bắt nguồn từ tín lý phồn thực: cầu mong việc trồng trọt, chăn nuôi có kết quả. Tranh lợn đàn cũng vậy. Nhà nông nào mà không mong cầu nuôi lợn đẻ sai, một mẹ đẻ hàng chục lợn con chẳng khác nào kẻ đi buôn bỏ một đồng vốn được lãi vạn đồng.
Chúc tụng là một hình thức xã giao phổ biến và đặc biệt rầm rộ vào dịp Tết. Có hình thức diễn xướng hoàn chỉnh để thực hành việc chúc tụng vào dịp năm cũ bước qua năm mới bước lại như hát sắc bùa, múa lân, múa rồng, múa sư tử cũng như các điệu múa cung đình Huế thời xưa. Nhìn lại lịch sử, tranh gà, tranh lợn, tranh chúc thọ, tranh trạng vinh quy, tranh cưỡi trâu thổi sáo... của dòng tranh Đông Hồ đa phần đều có nội dung mong cầu và chúc tụng.
Đì đẹt ngoài sân tràng pháo chuột,
Om sòm trên vách bức tranh gà.
(Tú Xương)
Câu thơ trên miêu tả cảnh Tết quê hồi đầu thế kỷ XX, nay đã thay đổi nhiều. Tết đến, trên vách không chỉ có tranh gà, tranh lợn, tranh Đông Hồ nói chung mà còn đủ thứ rực rỡ, mới mẻ khác. Cái cũ mất đi đã đành là tiếc nhưng cái mới không phải là không đáng mừng. Phong hóa luôn thay đổi theo đà đổi mới của thời gian.
